Réttarvitund almennings

Með réttarvitund almennings er átt við ríkjandi viðhorf þorra manna í samfélaginu á hverjum tíma um það hvernig gildandi réttur er eða eigi að vera í ákveðnu tilviki eða tilvikum. Um er að ræða hugmyndir hvers einstaklings um lög og réttlæti. Ef réttarvitund helst stöðug og henni er fylgt, getur hún orðið að venju. Sumir halda því fram að sú niðurstaða sé eðlilegust sem er í samræmi við réttarvitund almennings á hverjum tíma.


Fræðimenn eru ekki á sama máli um hvort réttarvitund almennings teljist sem réttarheimild. Sumir fræðimenn viðurkenna réttarvitund almennings ekki sem sjálfstæða réttarheimild þar sem það skorti viðhlítandi rök til að veita henni slíkt gildi eða að um sé að ræða óáþreifanlegt og óákveðið viðmið og þar af leiðandi sé ekki hægt að nota það við refsiákvörðun. Sumir fræðimenn telja að regluverk þjóðfélagsins hafi mótast af réttarvitund almennings og fornri lagahefð og að til staðar séu viðmið sem ekki hafa mótast til hlítar eins og meginreglur laga, eðli máls og almenn réttarvitund.


Ísland er réttarríki. Samkvæmt 1. mgr. 69. gr. Stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 verður gild refsiregla að endurspegla lýðræðislega ákvarðanatöku kjörinna fulltrúa á Alþingi. Hlutverk löggjafans er að sjá til þess að vilji þjóðarinnar endurspeglist í refsilöggjöfinni. Refsiákvæði sem lögfest eru verða að vera í samræmi við kröfur stjórnarskrár sem og almenn siðferðis- og sanngirnissjónarmið. Því verður að telja rétt og eðlilegt að réttarvitund almennings kunni að hafa áhrif við setningu refsiákvæða.


Meginhlutverk dómstóla er að ákvarða umfang og eðli refsinga við refsiverðri háttsemi. Þau sjónarmið sem dómstólar hafa í huga við ákvörðun refsinga verða ekki tæmandi talin en í 61. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið svo að dómendur skuli í embættisverkum sínum fara einungis eftir lögum. Löggjafinn hér á landi hefur veitt dómstólum nokkuð rúmt svigrúm til að ákvarða refsingu.


Viðfangsefni lögfræðinnar verða sífellt flóknari og erfiðari en samt sem áður verða dómstólar að komast að niðurstöðu. Ekki er hægt að vísa máli frá sé ekki til lagaregla um úrlausnarefnið. Dómara ber að velja þá leið sem hann telur vera rétta út frá lögfræðilegu sjónarmiði. Hlutverk dómara er að leiða fram rétta niðurstöðu.


Dómarar eru mannlegir og hluti af samfélaginu og því kann að vera að þeir mótist af þjóðfélagsumræðunni. Dómarar fylgjast með fjölmiðlum og vita hvað er í gangi hverju sinni í samfélaginu. Ljóst er þó að dómarar geta ekki tekið mið af tilfinningaþrungnum og oft á tíðum samhengislausum röddum í samfélaginu.


Fjölmiðlar fjalla eðli málsins samkvæmt um málefni líðandi stundar. Sumir refsiverðir verknaðir fá meiri umfjöllun hjá almenningi en önnur málefni. Mikið var fjallað um efnahagskreppuna á Íslandi sem skall á haustið 2008. Jafnvel hafa verið kenningar á lofti um að réttarvitund almennings hafi haft áhrif á ákvarðanir dómstóla í svokölluðum hrunmálum, þ.e. í þeim málum þar sem sakfellt var eins og í Hæstaréttardómum í málum Exista, Al-Thani og Ímon.


Jafnframt hafa fíkniefnamál fengið mikla athygli. Lengi vel hafa dómstólar verið gagnrýndir af almenningi fyrir vægar refsingar í fíkniefnabrotamálum en refsingar í þeim brotaflokki hafa þyngst verulega á síðustu árum. Þá hafa umræður í þjóðfélaginu verið á þá leið að fólki þyki refsingar vera orðnar of þungar í fíkniefnamálum, svo sem í þeim tilvikum þar sem um er að ræða svokölluð burðardýr.


Síðustu ár hafa verið háværar raddir í þjóðfélaginu um að refsingar fyrir kynferðisbrot séu of vægar. Því er haldið fram að refsingar séu ekki í samræmi við réttarvitund almennings, sem krefjast að refsingar séu þyngdar fyrir slík brot. Viðurlögin þykja ekki réttlát og hefur umræðan verið á þá leið að breyta verði almennum hegningarlögum. Fjölmiðlar hafa farið mikinn eftir að dómar í kynferðisbrotamálum hafa fallið.


Hafa nokkrar byltingar átt sér stað á síðustu árum vegna kynferðisbrota, svo sem Ekki mínir #almannahagsmunir þar sem verið var að mótmæla aðgerðarleysi löreglunnar í kynferðisbrotamálum í kjölfar Hlíðarmálsins svokallaðs og svo #MeToo byltingarnar þar sem fjöldi þolenda hefur stigið fram undir nafni eða nafnlaust og sagt frá kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi.


Nú upp á síðkastið hafa fjölmiðlar og hlaðvörp fjallað um mál einstaklinga sem stigið hafa fram og sakað ákveðna aðila um að hafa brotið gegn sér kynferðislega og hafa þau mál jafnvel ekki verið kærð eða verið felld niður á rannsóknarstigi. Hefur það þróast þannig að slíkar ásakanir hafa haft afleiðingar fyrir viðkomandi sem sakaðir eru um ofbeldið. Kann þessi þróun að hafa orðið með tilkomu samfélagsmiðla nútímans þar sem fólk getur tjáð sig um sína upplifun á eigin samfélagsmiðlum.


Þá hefur lögregla lýst yfir áhyggjum af auknum vopnaburði í undirheimum og fólks almennt upp á síðkastið, sem hefur haft slæmar afleiðingar í för með sér. Kann það að vera vegna þess að skipulögð glæpastarfsemi á Íslandi hefur farið vaxandi síðustu ár. Um er að ræða alvarlega ógn við samfélag og einstaklinga á Íslandi.


Það vakna upp ýmsar spurningar hvers vegna Íslendingar krefjast þyngri refsinga í hinum ýmsu brotaflokkum og hverju slík framkvæmd myndi skila. Telja má að þau sjónarmið er búa að baki þeirri skoðun almennings eigi margt sameiginlegt með þeim grundvallarsjónarmiðum sem færð hafa verið fram í aldanna rás um markmið og réttlætingu refsinga.


Í fyrsta lagi má nefna það sjónarmið að þyngri refsingar séu besta ráðið til að draga úr afbrotum. Rannsóknir fræðimanna hafa sýnt fram á að stórhertar refsingar hafi almennt ekki meira en tímabundin áhrif á tíðni afbrota.


Í öðru lagi má nefna það sjónarmið að með lengri fangelsisrefsingu sé brotamaðurinn gerður óskaðlegur fyrir samfélagið og möguleikar hans til brotastarfsemi í refsivist séu mjög takmarkaðir.


Í þriðja lagi er sjónarmið um betrun brotamannsins í fangelsi. Gengið er út frá því að löng refsivist muni hvort tveggja í senn fæla afbrotamanninn frá því að brjóta aftur af sér svo hann fari ekki aftur í fangelsi og að refsivistin verði honum tími til umhugsunar um nýtt líf eða endurskoðaða breytni.


Í fjórða lagi má draga þá ályktun að hefndarsjónarmið ráði þar miklu. Það er viðhorf almennings til einstakra brotaflokka með þeim hætti að þar birtast hefndarsjónarmiðin í sinni skýrustu mynd.


Í fimmta lagi má telja að kröfu almennings um þyngri refsingar megi rekja til aukinnar umfjöllunar fjölmiðla um sakamál. Helgi Gunnlaugsson afbrotafræðingur hefur m.a. varpað fram því sjónarmiði að auknar áhyggjur Íslendinga af afbrotum séu hugsanlega tilkomnar frá fjölmiðlum.


Aukinn áhugi fjölmiðla á afbrotum felst í frekari fréttaflutningi, sé það meginskýringin á auknum áhyggjum fólks, en ekki hinn félagslegi raunveruleiki afbrota í samfélaginu. Oft er þekking almennings á réttarvörslukerfinu ekki nægjanlega mikil, en hugmyndir almennings byggja oft á brotakenndum fréttaflutningi fjölmiðla, sem hafa almennt ekki tilhneigingu til að greina í heild, heldur einskorða umfjöllun sína við einstök og óvenjuleg sakamál, þar sem almenningur bregst oft við með þeim hætti að refsingar fyrir slík brot beri að þyngja sérstaklega.


Að lokum verður að hafa í huga að almenn réttarvitund er ekki alltaf byggð á staðreyndum eða þekkingu almennings á viðfangsefninu. Oft er um að ræða að almenningur kynni sér einungis málefni í fjölmiðlum, eins og sjá má á kommentakerfum. Þá tekur dómstóll götunnar við og deila má um ágæti þess.


Sævar Þór Jónsson - Hæstaréttarlögmaður

< Eldri pistlar

Nýrri pistlar >

Fyrningarreglur námslána og lagaskil nýrra laga

Eftir Sveinn Ævar Sveinsson • 16. mars 2026
Fyrningarreglur námslána og lagaskil nýrra laga Með lögfestingu laga nr. 60/2020 um Menntasjóð námsmanna, sem tóku gildi 26. júní 2020, var gerð grundvallarbreyting á réttarumhverfi námslána hér á landi. Lögin leystu af hólmi lög nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna og kynntu til sögunnar nýjar reglur, meðal annars um fyrningu krafna. Veigamestu breytinguna í því samhengi er að finna í 2. mgr. 26. gr. laganna, þar sem kröfur vegna námslána eru undanþegnar sérreglum 165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sem fjalla um tveggja ára fyrningarfrest krafna. Sambærilegt ákvæði var ekki að finna í eldri lögum og er því um nýmæli að ræða. Framangreind breyting vekur upp spurningar um lagaskil og réttarstöðu einstaklinga sem stofnuðu til námslána í tíð eldri laga. Meginálitaefnið lýtur að því hvort heimilt sé að beita hinu nýja ákvæði á lánasamninga sem gerðir voru áður en lögin tóku gildi. Jafnframt vaknar sú spurning hvort slík beiting samrýmist grundvallarreglum íslensks réttar, svo sem banninu við afturvirkni íþyngjandi laga, og hvort hún gangi gegn réttmætum væntingum og standist jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Breytt réttarumhverfi Við skoðun á framangreindu álitaefni er mikilvægt að hafa í huga þá réttarbót sem felst í 165. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl., eins og lagagreininni var breytt með lögum nr. 142/2010. Samkvæmt ákvæðinu fellur krafa niður tveimur árum eftir lok gjaldþrotaskipta nema lánadrottinn höfði sérstakt dómsmál og fái fyrningarslit viðurkennd. Markmið löggjafans var að tryggja gjaldþrota einstaklingum í kjölfar efnahagshrunsins raunhæft tækifæri til að koma fjármálum sínum í rétt horf og voru almennar heimildir lánadrottna til að rjúfa fyrningu þrengdar verulega. Í kjölfar þessara breytinga höfðaði Lánasjóður íslenskra námsmanna (LÍN), forveri Menntasjóðs námsmanna, fjölda dómsmála gegn gjaldþrota einstaklingum í því skyni að fá fyrningarslit viðurkennd. Hæstiréttur komst hins vegar að þeirri niðurstöðu að LÍN hefði ekki sýnt fram á þau skilyrði sem nauðsynleg voru til að fá fyrningarslit viðurkennd. Í dómum réttarins nr. 731/2016, 730/2016 og 645/2016 var til dæmis tekið fram að LÍN hefði ekki sýnt fram á að aðstæður hans væru sérstakar í samanburði við aðra lánveitendur né að líkur væru á að fullnusta myndi fást á kröfum sjóðsins á nýjum fyrningartíma. Framangreind dómaframkvæmd gefur til kynna að einstaklingar sem tóku námslán samkvæmt eldri lögum hafi mátt gera ráð fyrir að fyrningarreglur gjaldþrotalaga ættu við skuldir þeirra ef til gjaldþrotaskipta kæmi. Lagabreyting og lagaskil Með fyrrgreindri 26. gr. laga um Menntasjóð námsmanna var þessu réttarástandi, sem hafði staðið óhaggað um árabil, breytt á svipstundu. Í ákvæðinu kemur fram að um fyrningarfrest kröfu vegna námslána fari eftir ákvæðum laga um fyrningu kröfuréttinda og að ákvæði laga um gjaldþrotaskipti um lengd fyrningarfrests og sérreglur þeirra um slit fyrningar gildi ekki um námslán. Felst í þessu að Menntasjóður námsmanna þarf ekki lengur að uppfylla skilyrði um sérstaka hagsmuni til að fá fyrningu slitið heldur gilda um það almennar reglur. Tilvísuð undanþága frá sérreglum gjaldþrotalaga hefur verið umdeild frá upphafi. Við þinglega meðferð frumvarpsins kom fram gagnrýni frá umsagnaraðilum og minnihluta allsherjar- og menntamálanefndar, sem taldi að ákvæðið bryti gegn meginreglu skuldaskilaréttar um jafnræði kröfuhafa og fæli í sér mismunun milli skuldara eftir tegund skulda. Tilgangur ákvæðisins virtist einkum sá að styrkja stöðu Menntasjóðsins í málsóknum gegn gjaldþrota einstaklingum. Jafnframt var bent á að vafi léki á því hvort heimilt væri að beita ákvæðinu afturvirkt, enda hefði það í eðli sínu íþyngjandi réttaráhrif og svipti lánþega réttindum eftir lögum um gjaldþrotaskipti. Bann við afturvirkni íþyngjandi laga Í íslenskum rétti hefur lengi verið viðurkennd sú meginregla að íþyngjandi lögum verði ekki beitt með afturvirkum hætti án skýrrar lagaheimildar. Undirstaða þeirrar reglu er einkum sú að einstaklingar geti treyst því að réttindi þeirra og skyldur mótist af þeim lögum sem gilda þegar ráðstafanir eru gerðar. Lánasamningar um námslán, líkt og aðrir gagnkvæmir samningar, mótast þannig af þeim lagaramma sem gildir við stofnun þeirra. Krafa á hendur lánþega sem tók lán samkvæmt eldri lögum er því vafalaust stofnuð á þeim lagagrundvelli. Af þessum ástæðum vaknar sú spurning hvort það samrýmist téðri bannreglu að beita nýja ákvæðinu afturvirkt á slík réttarsambönd og þar með svipta skuldara þeirri réttarvernd sem fólst í eldri reglum. Rétt er að geta þess að í lögum nr. 60/2020 er ekki að finna sérstakar lagaskilareglur sem kveða á um að ákvæðið umdeilda skuli einnig gilda um eldri kröfur.M Forsendur lagabreytingar Í athugasemdum við 26. gr. í frumvarpi til laga nr. 60/2020 kemur fram að kröfur vegna námslána séu annars eðlis en flestar peningakröfur, þar sem verðgildi menntunar verði ávallt eftir hjá lánþeganum þrátt fyrir hugsanlegt gjaldþrot. Rök þessi eru heldur veik að mati höfundar, einkum í ljósi þeirrar staðreyndar að stór hópur námsmanna lýkur aldrei námi sökum áfalla, veikinda eða annarra ófyrirséðra aðstæðna. Í slíkum tilvikum er varhugavert að ganga út frá því að umræddur ávinningur, sem almennt leiðir af menntun og hið umdeilda ákvæði grundvallast á, sé til staðar hjá öllum einstaklingum. Beiting þessarar íþyngjandi reglu gagnvart öllum námsmönnum, án tillits til þess hvort slíkur ávinningur sé í raun til staðar, skýtur skökku við og vekur upp áleitnar spurningar um forsendur reglunnar sem og samræmi hennar við jafnræðisjónarmið.e Niðurlag Í ljósi alls framangreinds má draga þá ályktun að réttarstaða þeirra sem tóku námslán samkvæmt eldri lögum sé að einhverju leyti óljós eftir setningu nýju laganna. Þegar horft er til reglunnar um bann við afturvirkni íþyngjandi laga, þeirra réttmætu væntinga sem lánþegar gátu haft á grundvelli fyrri dómaframkvæmdar, sem og þeirra álitaefna sem vakna um rökstuðning lagabreytingarinnar, hníga sterk rök að því að hið umdeilda ákvæði geti ekki gilt fortakslaust um alla lánþega eða eldri lánasamninga. Sú réttaróvissa sem þannig virðist hafa skapast, sem einnig birtist í gagnrýni við meðferð málsins á Alþingi, kallar á að æðsti dómstóll þjóðarinnar skeri endanlega úr um þetta álitaefni. Höfundur er löglærður fulltrúi hjá lögmannsstofunni Sævar Þór & Partners

Skýrar leikreglur fyrir hluthafa

Eftir Stefán Þórarinsson • 13. mars 2026
Við stofnun fyrirtækja beinist athygli stofnenda gjarnan fyrst og fremst að viðskiptahugmyndinni sjálfri, fjármögnun rekstrarins og því að koma starfseminni af stað. Einnig þarf að ganga frá ákveðnum formlegum atriðum, svo sem skráningu félags og gerð samþykkta. Í þessum undirbúningi fær þó oft minni athygli hvernig samstarfi hluthafa verður háttað til lengri tíma. Reynslan sýnir hins vegar að skýr rammi um réttindi og skyldur hluthafa getur skipt verulegu máli fyrir stöðugleika og farsælan rekstur félags. Þegar fleiri en einn aðili stendur að rekstri fyrirtækis er ekki óalgengt að mismunandi sjónarmið komi upp um stefnu, fjárfestingar eða daglega stjórnun. Ef slíkar aðstæður koma upp án þess að skýr rammi sé til staðar getur ágreiningur fljótt orðið til vandræða. Af þeim sökum hefur hluthafasamkomulag í auknum mæli orðið hluti af vönduðum undirbúningi við stofnun og rekstur félaga. Hvað er hluthafasamkomulag? Hluthafasamkomulag er samningur milli hluthafa þar sem þeir setja sér reglur um samstarf sitt og hvernig þeir hyggjast fara með réttindi sín innan félagsins. Efni slíks samkomulags getur verið mjög mismunandi og er yfirleitt sniðið að aðstæðum hvers félags fyrir sig. Algengt er að samkomulag fjalli um hvernig atkvæðisrétti skuli beitt á hluthafafundum, hvernig skipa skuli stjórn félagsins eða hvaða reglur gildi ef hluthafi hyggst selja hlut sinn. Þá er einnig algengt að samkomulag kveði á um forkaupsrétt annarra hluthafa eða ákveðið ferli sem fylgja skuli ef ágreiningur kemur upp milli eigenda. Markmiðið er í grunninn að skapa ákveðnar leikreglur sem stuðla að fyrirsjáanleika og skýrari samskiptum milli hluthafa. Samspil við lög og samþykktir félags Samþykktir félags eru formlegt skjal sem setur grunnreglur um starfsemi þess og eru jafnframt opinberar. Hluthafasamkomulag hefur hins vegar aðra stöðu, þar sem það er fyrst og fremst samningur milli þeirra hluthafa sem að því standa. Í íslenskum rétti eru ekki sérstök lagaákvæði sem fjalla sérstaklega um hluthafasamkomulag. Af því leiðir að það byggist að meginstefnu á almennum reglum samningaréttar. Samkomulagið bindur því aðila þess innbyrðis, en hefur ekki endilega bein réttaráhrif gagnvart félaginu sjálfu nema það sé sérstaklega aðili að samningnum. Ef upp kemur ágreiningur vegna slíks samkomulags verður úrlausnin því yfirleitt byggð á reglum um vanefndir samninga fremur en reglum félagaréttar. Dæmi úr rekstri fyrirtækja Til að skýra betur hagnýtt gildi hluthafasamkomulags má nefna dæmi úr rekstri fyrirtækja. Hugsum okkur til dæmis tvo aðila sem stofna saman lítið fyrirtæki og eiga hvor um sig helming hlutafjárins. Fyrirtækið gengur vel fyrstu árin en síðar kemur upp ágreiningur um hvort ráðast eigi í frekari fjárfestingar eða selja hluta starfseminnar. Ef engar reglur eru til staðar um hvernig slík ágreiningsmál skuli leyst getur félagið lent í pattstöðu þar sem hvor hluthafi getur stöðvað ákvarðanir hins. Hluthafasamkomulag getur í slíkum tilvikum kveðið á um hvernig bregðast skuli við slíkri stöðu, til dæmis með ákveðnu sáttameðferðarferli eða ákvæðum um kaup annars hluthafans á hlut hins. Í öðru tilviki má hugsa sér fyrirtæki þar sem þrír hluthafar standa að rekstri. Einn þeirra ákveður síðar að selja hlut sinn til utanaðkomandi fjárfestis. Ef engar reglur eru um slíkt getur nýr eigandi komið inn í félagið án þess að hinir hluthafarnir hafi haft nokkuð um það að segja. Með hluthafasamkomulagi er hins vegar hægt að tryggja forkaupsrétt annarra hluthafa eða setja ákveðin skilyrði fyrir slíkri sölu. Þess ber þó að geta að slík ákvæði geta einnig verið sett í samþykktir félagsins samkvæmt gildandi lögum. Í mörgum tilvikum getur þó verið heppilegt að útfæra þau nánar í hluthafasamkomulagi. Þar gefst svigrúm til að setja ítarlegri reglur um framkvæmd forkaupsréttar, tímamörk, verðmat eða önnur skilyrði sem kunna að skipta máli við sölu hlutafjár. Með slíkri nánari útfærslu er hægt að tryggja skýrari framkvæmd og draga úr óvissu ef til breytinga á eignarhaldi kemur. Slík ákvæði geta því haft verulegt hagnýtt gildi og stuðlað að meiri stöðugleika í eignarhaldi fyrirtækja. Skynsamlegt að huga að samkomulagi snemma Í mörgum tilvikum er skynsamlegt að gera hluthafasamkomulag strax við stofnun félags. Á því stigi hafa stofnendur yfirleitt sameiginlega sýn á reksturinn og auðveldara er að ræða atriði sem gætu síðar reynst viðkvæm. Með því að setja skýrar reglur frá upphafi er hægt að leggja traustan grunn að samstarfi hluthafa. Slíkt getur aukið fyrirsjáanleika, dregið úr hættu á ágreiningi og stuðlað að stöðugleika í rekstri félagsins til lengri tíma. Lokaorð Í íslenskum rétti er ekki gerð krafa um að hluthafar geri með sér hluthafasamkomulag. Það getur þó verið mikilvægt tæki til að skýra samskipti hluthafa og leggja traustan grunn að samstarfi þeirra til framtíðar. Stefán Þórarinsson er Lögfræðingur hjá Sævar Þór & Partners

Getur gervigreindin tekið við dómarahlutverkinu?

11. mars 2026
Sævar Þór Jónsson lögmaður ræddi í útvarpsviðtali á Vísi um möguleg áhrif gervigreindar á réttarkerfið. Í viðtalinu velti hann upp spurningunni hvort tæknin gæti í framtíðinni haft hlutverk við greiningu eða mat í dómsmálum.  Hann bendir á að þó gervigreind geti unnið hratt úr miklu magni gagna sé mannleg dómgreind áfram lykilatriði í dómskerfinu og grundvöllur trausts til réttarríkisins.