Skýrar leikreglur fyrir hluthafa

Við stofnun fyrirtækja beinist athygli stofnenda gjarnan fyrst og fremst að viðskiptahugmyndinni sjálfri, fjármögnun rekstrarins og því að koma starfseminni af stað. Einnig þarf að ganga frá ákveðnum formlegum atriðum, svo sem skráningu félags og gerð samþykkta. Í þessum undirbúningi fær þó oft minni athygli hvernig samstarfi hluthafa verður háttað til lengri tíma. Reynslan sýnir hins vegar að skýr rammi um réttindi og skyldur hluthafa getur skipt verulegu máli fyrir stöðugleika og farsælan rekstur félags.

Þegar fleiri en einn aðili stendur að rekstri fyrirtækis er ekki óalgengt að mismunandi sjónarmið komi upp um stefnu, fjárfestingar eða daglega stjórnun. Ef slíkar aðstæður koma upp án þess að skýr rammi sé til staðar getur ágreiningur fljótt orðið til vandræða. Af þeim sökum hefur hluthafasamkomulag í auknum mæli orðið hluti af vönduðum undirbúningi við stofnun og rekstur félaga.

Hvað er hluthafasamkomulag?

Hluthafasamkomulag er samningur milli hluthafa þar sem þeir setja sér reglur um samstarf sitt og hvernig þeir hyggjast fara með réttindi sín innan félagsins. Efni slíks samkomulags getur verið mjög mismunandi og er yfirleitt sniðið að aðstæðum hvers félags fyrir sig.

Algengt er að samkomulag fjalli um hvernig atkvæðisrétti skuli beitt á hluthafafundum, hvernig skipa skuli stjórn félagsins eða hvaða reglur gildi ef hluthafi hyggst selja hlut sinn. Þá er einnig algengt að samkomulag kveði á um forkaupsrétt annarra hluthafa eða ákveðið ferli sem fylgja skuli ef ágreiningur kemur upp milli eigenda. 

Markmiðið er í grunninn að skapa ákveðnar leikreglur sem stuðla að fyrirsjáanleika og skýrari samskiptum milli hluthafa.

Samspil við lög og samþykktir félags

Samþykktir félags eru formlegt skjal sem setur grunnreglur um starfsemi þess og eru jafnframt opinberar. Hluthafasamkomulag hefur hins vegar aðra stöðu, þar sem það er fyrst og fremst samningur milli þeirra hluthafa sem að því standa. 

Í íslenskum rétti eru ekki sérstök lagaákvæði sem fjalla sérstaklega um hluthafasamkomulag. Af því leiðir að það byggist að meginstefnu á almennum reglum samningaréttar. Samkomulagið bindur því aðila þess innbyrðis, en hefur ekki endilega bein réttaráhrif gagnvart félaginu sjálfu nema það sé sérstaklega aðili að samningnum. 

Ef upp kemur ágreiningur vegna slíks samkomulags verður úrlausnin því yfirleitt byggð á reglum um vanefndir samninga fremur en reglum félagaréttar.

Dæmi úr rekstri fyrirtækja

Til að skýra betur hagnýtt gildi hluthafasamkomulags má nefna dæmi úr rekstri fyrirtækja. 

Hugsum okkur til dæmis tvo aðila sem stofna saman lítið fyrirtæki og eiga hvor um sig helming hlutafjárins. Fyrirtækið gengur vel fyrstu árin en síðar kemur upp ágreiningur um hvort ráðast eigi í frekari fjárfestingar eða selja hluta starfseminnar. Ef engar reglur eru til staðar um hvernig slík ágreiningsmál skuli leyst getur félagið lent í pattstöðu þar sem hvor hluthafi getur stöðvað ákvarðanir hins. Hluthafasamkomulag getur í slíkum tilvikum kveðið á um hvernig bregðast skuli við slíkri stöðu, til dæmis með ákveðnu sáttameðferðarferli eða ákvæðum um kaup annars hluthafans á hlut hins. 

Í öðru tilviki má hugsa sér fyrirtæki þar sem þrír hluthafar standa að rekstri. Einn þeirra ákveður síðar að selja hlut sinn til utanaðkomandi fjárfestis. Ef engar reglur eru um slíkt getur nýr eigandi komið inn í félagið án þess að hinir hluthafarnir hafi haft nokkuð um það að segja. Með hluthafasamkomulagi er hins vegar hægt að tryggja forkaupsrétt annarra hluthafa eða setja ákveðin skilyrði fyrir slíkri sölu.

Þess ber þó að geta að slík ákvæði geta einnig verið sett í samþykktir félagsins samkvæmt gildandi lögum. Í mörgum tilvikum getur þó verið heppilegt að útfæra þau nánar í hluthafasamkomulagi. Þar gefst svigrúm til að setja ítarlegri reglur um framkvæmd forkaupsréttar, tímamörk, verðmat eða önnur skilyrði sem kunna að skipta máli við sölu hlutafjár. 

Með slíkri nánari útfærslu er hægt að tryggja skýrari framkvæmd og draga úr óvissu ef til breytinga á eignarhaldi kemur. Slík ákvæði geta því haft verulegt hagnýtt gildi og stuðlað að meiri stöðugleika í eignarhaldi fyrirtækja.

Skynsamlegt að huga að samkomulagi snemma 

Í mörgum tilvikum er skynsamlegt að gera hluthafasamkomulag strax við stofnun félags. Á því stigi hafa stofnendur yfirleitt sameiginlega sýn á reksturinn og auðveldara er að ræða atriði sem gætu síðar reynst viðkvæm. 

Með því að setja skýrar reglur frá upphafi er hægt að leggja traustan grunn að samstarfi hluthafa. Slíkt getur aukið fyrirsjáanleika, dregið úr hættu á ágreiningi og stuðlað að stöðugleika í rekstri félagsins til lengri tíma. 

Lokaorð 

Í íslenskum rétti er ekki gerð krafa um að hluthafar geri með sér hluthafasamkomulag. Það getur þó verið mikilvægt tæki til að skýra samskipti hluthafa og leggja traustan grunn að samstarfi þeirra til framtíðar.

Stefán Þórarinsson er Lögfræðingur hjá Sævar Þór & Partners