Getur tölva dæmt betur en maður?

Gervigreind er ekki lengur fjarlæg framtíðarsýn í íslensku réttarfari heldur verkfæri sem þegar er farið að nota. Á meðan tæknin hraðar greiningu álitamála og einfaldar skjalagerð stendur stóra spurningin eftir. Munum við treysta tölvu til að kveða upp dóm yfir okkur? Í dag leysir gervigreindin verkefni sem lögfræðingar töldu óhugsandi fyrir örfáum árum.



Hér á landi er undirbúningur þegar hafinn hjá hinu opinbera við að kanna samræmd innkaup á tæknilausnum fyrir lögfræðinga innan stjórnarráðsins. Þetta snýst ekki lengur bara um þægindi heldur grundvallarbreytingu á því hvernig lögum er framfylgt.


Rannsóknir sýna að á ákveðnum sviðum skilar gervigreindin meiri nákvæmni en lögmenn, sérstaklega þegar spá þarf fyrir um niðurstöður dómsmála eða leita í viðamiklum gagnasöfnum. Í sumum tilfellum fer tæknin fram úr því sem fólki tekst að jafnaði. En þýðir það að gervigreindin geti tekið við dómarahamrinum? Þar vandast málið.


Þrátt fyrir hraðann glímir tæknin við ákveðinn túlkunarvanda. Sé gervigreind til að mynda þjálfuð með gömlum dómafordæmum sem endurspegla úrelt viðhorf er hætta á að hún endurtaki vitleysuna með vélrænum hætti. Réttlæti snýst nefnilega ekki bara um rökfræði heldur líka um mannlegt mat, siðferði og samhengi sem gervigreindin á enn erfitt með að fanga.


Innan Evrópu, sem og hér á Íslandi, er nú þegar verið að rýna í lagaumhverfið um notkun gervigreindar í dómskerfinu. Flestir sérfræðingar telja að hún muni ekki koma í stað dómara í bráð, heldur verður öflugur aðstoðarmaður. Kostirnir liggja í hraðanum þar sem hægt er að fara yfir þúsundir blaðsíðna af málsgögnum á augabragði og bent á misræmi í fordæmum sem auðveldlega gæti farið framhjá miseinbeittri manneskju.


Mannlegi þátturinn hlýtur þó áfram að vera lykilatriði. Lokaniðurstaðan, sem varðar frelsi og réttindi fólks, verður áfram á ábyrgð dómara sem getur sýnt samkennd og skilið blæbrigði lífsins.


Við stöndum á krossgötum hvað varðar gervigreindina því hún mun ekki bara auka nákvæmni við úrslausn mála heldur mun hún spara fjármuni og mannafla og því er ljóst að til framtíðar lítið muni fækka í stétt lögmann og lögfræðinga. Þá er þetta ekki spurningin er hvort gervigreind hafi áhrif á dóma, heldur hversu mikið við ætlum að leyfa henni að ráða för. Erum við tilbúin í heim þar sem niðurstaðan er reiknuð út af gervigreind eða viljum við halda í mannlegt réttlæti – með öllum þeim göllum og mistökum sem því geta fylgt?


Höfundur er hæstaréttarlögmaður.


< Eldri pistlar

Foreldrar Sólons höfða mál gegn Icelandair

3. mars 2026
Sævar Þór Jónsson hrl. hefur tekið að sér mál foreldra Sólons heitins Guðmundssonar gegn Icelandair. Sólon hafði starfað sem flugmaður hjá félaginu í sex ár þegar honum var gert að segja upp störfum í kjölfar ásakana á hendur honum af hálfu þriggja samstarfskvenna sem kröfðust nafnleyndar. Þremur dögum síðar féll Sólon fyrir eigin hendi, þann 25. ágúst 2024. Foreldrar Sólons fara fram á að tvenn ummæli Icelandair í tengslum við málið verði dæmd ómerk og að upplýst verði á hverju félagið byggði það mat sitt að Sólon væri hættulegur sínu samstarfsfólki. Málið verður þingfest við Héraðsdóm Reykjaness þann 18. mars.

Landssamráðsfundur gegn ofbeldi 2026

27. febrúar 2026
Hæstaréttarlögmaðurinn Sævar Þór Jónsson mun halda erindi á Landssamráðsfundi um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess sem fer fram á Hilton Reykjavík Nordica þann 4. mars nk. Fundurinn er haldinn að undirlagi félags- og húsnæðismálaráðherra í samvinnu við Embætti ríkislögreglustjóra sem sér um skipulag og framkvæmd hans. Sævar Þór hefur mörg undanfarin ár talað fyrir aðgerðum stjórnvalda í þessum málaflokki auk þess sem hann hefur opinberlega deilt reynslu sinni á þessu sviði. Hann hefur einstaka innsýn í þennan málaflokk, bæði vegna persónulegrar reynslu og reynslu sinnar sem lögmaður og þá bæði sem verjandi og réttargæslumaður. Það er mikill heiður fyrir lögmannsstofuna að Sævar Þór skuli vera valinn til að halda þetta erindi og miðla margra ára reynslu sinni af málefninu á þessum vettvangi. Lesa grein

Landsréttur ógildir úrskurð héraðsdóms um synjun matsbeiðni

23. febrúar 2026
Landsréttur hefur nýverið fellt úr gildi úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu umbjóðanda stofunnar um dómkvaðningu matsmanns. Málið varðar kröfu tiltekins húsfélags á hendur umbjóðanda okkar vegna byggingarframkvæmda. Landsréttur felldi úrskurðinn úr gildi á þeim grundvelli að hið umbeðna mat væri ekki bersýnilega tilgangslaust. Taldi rétturinn að ekki yrði fullyrt að umbeðin sönnunarfærsla lyti að atriðum sem ekki skiptu máli fyrir gagnkröfu umbjóðanda okkar, né að matsgerðin væri þýðingarlaus til sönnunar á kröfunni. Niðurstaðan undirstrikar mikilvægi þess að matsbeiðni verði ekki metin tilgangslaus nema ljóst sé að hún geti ekki þjónað ætluðum tilgangi og sönnunargildi sínu í málinu. Enn fremur tók Landsréttur skýrt fram að ekki væri rétt að taka efnislega afstöðu til málatilbúnaðar umbjóðanda okkar á þessu stigi málsins. Um er að ræða mikilvæga leiðréttingu á þeirri nálgun héraðsdóms að meta efnisrök umbjóðanda okkar áður en mat hefði farið fram. Með því að fella úrskurð héraðsdóms úr gildi var kröfum húsfélagsins gegn umræddri matsbeiðni og um staðfestingu úrskurðar héraðsdóms, jafnframt hafnað. Niðurstaða Landsréttar er umbjóðanda okkar mikilvæg þar sem hún veitir honum tækifæri til að fá dómkvaddan matsmann til að meta umdeild atriði málsins. Ekki er útilokað að matið geti haft veruleg áhrif á endanlega niðurstöðu þess. Lesa grein