Heilsuspillandi aðbúnaður fanga er dýrt stjórnunarlegt fúsk

Það er fastur og dýr punktur í íslenskri stjórnun að fresta vandanum þar til hann verður að neyðarástandi. Skortur á framtíðarsýn veldur því að við byggjum nánast undantekningarlaust of lítið og of seint. Hólmsheiði er tiltölulega nýtt fangelsi, en það er þegar yfirfullt og sprungið. Þegar nýtt tekur við af því eldra hér á landi er það strax orðið úrelt, vegna þess að ákvarðanir eru teknar til skamms tíma í senn í stað þess að skipuleggja og tryggja innviði landsins til næstu tveggja eða þriggja áratuga.

Vandinn liggur ekki síst í því að það skortir að stjórnmálamenn hafi raunverulega reynslu af þeim málaflokkum sem þeir taka að sér, eða hafi sér við hlið fólk sem hefur unnið innan kerfisins á sem víðtækustum fleti. Þótt sýn ráðherra geti verið skýr, þá étur báknið og kerfið sjálft oft upp áherslur stjórnmálamannsins. Það er því ekki bara við pólitíkina eina að sakast, kerfið sjálft þarfnast algjörrar endurskoðunar og nýrrar forgangsröðunar.

Sem lögmaður sé ég dæmin um þetta daglega. Íslenska fangelsiskerfið er í molum og það blasir við öllum sem til þekkja. Auðvitað eru fleiri innviðir sem eiga undir högg að sækja, en staðreyndin er sú að við höfum í of langan tíma vanrækt fangelsismálin og falið okkur á bak við innantóma kröfu um hagræðingu. Hagræðing í þessu kerfi eins og staðan er í dag mun aðeins skila okkur fleiri og stærri vandamálum inn í framtíðina.

Litla-Hraun, sem upphaflega var stofnað árið 1929, er ekki boðlegt nokkrum manni lengur. Húsnæðið er í niðurníðslu og hreinlega heilsuspillandi vegna myglu og slæms loftbúnaðar fyrir alla þá karlfanga sem þar dvelja og þá starfsmenn sem þar vinna. Aðstaða fyrir heimsóknir er léleg og ófullnægjandi, og aðbúnaður bæði fanga og fangavarða er með öllu óviðunandi. Öryggismál kerfisins eru í reynd í lamasessi. Þótt reynt sé að draga dul á það opinberlega, vitum við sem mætum í fangelsin að þau eru undirmönnuð, skortir nútíma tækni og þau standa frammi fyrir vaxandi hörku og ofbeldi innan veggjanna.

Alvarlegasta dæmið um þessa vanrækslu lýtur þó að heilbrigðis- og sálfræðiþjónustu. Ríkisendurskoðun hefur í stjórnsýsluúttekt sinni gert alvarlegar athugasemdir við þetta fyrirkomulag. Staðreyndin er sú að hjá Fangelsismálastofnun starfa aðeins fjórir sálfræðingar í samtals þremur stöðugildum fyrir öll fangelsi landsins. Það sjá allir að þrjú stöðugildi geta með engu móti sinnt raunverulegri meðferðarvinnu fyrir mörg hundruð fanga á ári. Sálgæsla og geðheilbrigðisþjónusta, sem ætti að vera í algjörum forgangi við að hjálpa mönnum að byggja upp nýtt líf, er nánast fjarverandi. Sú þjónusta sem fangar fá í dag er því miður of oft fólgin í því að lyfja einstaklinga niður frekar en að veita þeim almennilega sálfræðilega viðtalsmeðferð. Þetta er ekki bara ómannúðlegt, þetta er stjórnunarleg hneisa.

Markmiðið með fangelsisvist samkvæmt lögum á að vera skýrt; að veita þeim sem þess óska tækifæri og tól til ábyrgðar og farsællar endurkomu út í samfélagið. Mönnum hættir til að falla aftur í sama afbrotamynstrið þegar þeir þekkja ekkert annað. Þetta á sérstaklega við um unga gerendur sem við sjáum í auknum mæli í skipulagðri brotastarfsemi og ofbeldisverkum í dag. Ef kerfið vinnur ekki gegn þessu á meðan á afplánun stendur, fáum við þessa einstaklinga beint aftur út í samfélagið án betrunar.

Lausnin felst ekki í innantómum loforðum um þyngri dóma. Hún felst í því að þora að byggja upp kerfi sem tekur við þeim sem brjóta af sér með það markmið að endurreisa þessa einstaklinga þannig að þeir sjái sjálfir hag í því að vinna sig upp úr þeim vítahring sem þeir eru fastir í.

Stjórnvöld hafa of lengi látið þennan málaflokk mæta afgangi. Ef ekkert verður gert strax innan næstu fimm ára eigum við eftir að sjá mjög flókin, dýr og erfið úrlausnarefni í samfélaginu sem tengjast þessu beint. Við þurfum ekki fleiri tímabundna plástra. Við þurfum ákveðni og alvöru forystu sem byggir á raunverulegri reynslu og þorir að hanna kerfin okkar til framtíðar.

Sævar Þór Jónsson, hæstaréttarlögmaður.